Uspon sekularnosti

Original: Huffington Post “Religion Declining, Secularism Surging”

Kao što nedavni izveštaj časopisa National Geographic i potvrđuje, najnovija svetska religija je – bez religije.

Neprekidna bujica novih istraživanja, koja posmatraju situaciju u nizu zemalja širom sveta, pokazuje jedno te isto – religija je u povlačenju. Od Skandinavije do Južne Amerike, od Vankuvera do Seula, svet prolazi kroz do sada neviđeni talas sekularizacije. I zaista, kao što nedavni izveštaj časopisa National Geographic i potvrđuje, najnovija svetska religija je – bez religije.[1]

vp018-uspon-sekularnosti-arnhem-skate

Razmotrimo samo sledeće činjenice:

  • Po prvi put u istoriji Norveške, imamo više deklarisanih ateista i agnostika, nego onih koji veruju u Boga.[2]
  • Po prvi put u istoriji Britanije, imamo više deklarisanih ateista i agnostika, nego onih koji veruju u Boga. Posećenost crkava u UK je na istorijskom minimumu. Manje od 2% britanskih muškaraca i žena posećuje crkve nedeljom.[3][4][5]
  • Nedavno istraživanje je pokazalo da tačno 0% Islanđana veruje da je Bog stvorio Zemlju. Upravo tako – 0%. I dok je pre samo 20 godina, 90% Islanđana govorilo da su religiozni, danas ih je manje od 50%.[6]
  • Blizu 70% Holanđana ne pripada nijednoj religiji, a očekuje se da se približno 700 protestantskih i više od 1000 katoličkih crkava zatvori u narednih nekoliko godina širom Holandije zbog slabe posećenosti.[7][8]
  • Prema nedavnoj anketi Evrobarometra (Eurobarometer), 19% Španaca, 24% Danaca, 26% Slovenaca, po 27% Nemaca i Belgijanaca, 34% Šveđana i 40% Francuza, prema sopstvenom iskazu, „ne veruju ni u kakvu vrstu duha, boga ili životne sile.”[9]
  • U Sjedinjenim Američkim Državama, negde između 23% i 28% odraslih Amerikanaca ne pripada nijednoj verskoj zajednici, a broj tih takozvanih „ničijih”, ne samo da raste, već oni postaju sve više sekularni u svom ponašanju i načinima verovanja.[10][11][12][13]
  • Među „milenijalcima” (ili pripadnicima „generacije Y”), Amerikancima u svojim dvadesetim godinama, njih preko 35% su nereligiozni, čime čine najveću zajednicu sekularnih muškaraca i žena u istoriji SAD.[14]
  • U Kanadi, 1991. godine je 12% odraslih na pitanje o verskoj pripadnosti odgovaralo sa „nijedna”. Danas ta brojka dostiže 24%.[15]
  • U Australiji je 2001. Godine, 15% populacije izjavilo da nije religiozno. Danas ta brojka dostiže 22%.[16]
  • Na Novom Zelandu je 2001. godine, 30% populacije tvrdilo da je nereligiozno, dok je ta cifra 2013. Godine stigla do 42%.[17]
  • U Južnoj Americi, tradicionalno snažnom uporištu katoličanstva, 7% stanovništva Meksika, 8% Brazilaca, 11% Argentinaca, 12% Salvadoraca, 16% Čileanaca, 18% stanovnika Dominikanske Republike i čak 37% Urugvajaca su nereligiozni. To je najveći udeo sekularnih ljudi u populaciji Latinske Amerike od kada se statistike vode.[18][19]
  • U Japanu je pre šezdeset godina, oko 70% odraslih tvrdilo da imaju lična verska uverenja, dok je danas ta brojka pala na tek 20%. 1970. godine, bilo je 96000 budističkih hramova širom Japana, da bi 2007. brojka pala na 75866, od kojih u oko 20000 nema monaha, tj. u suštini su napušteni. Tokom 1950-ih, oko 70% japanskih domaćinstava je imalo kamidanu (šintoistički oltar), ali je ta brojka pala na 44% 2006. godine, dok u većim gradovima ne prelazi 26%.[20]
  • 2005. godine se 11% Južnokorejaca izjašnjavalo kao ateisti, dok je po poslednjim podacima ta brojka porasla na 15%. U isto vreme, u poslednjih deset godina, procenat religioznih Južnokorejaca je pao sa 58% na 52%.[21]
  • Preko 50% odraslih Kineza su sekularni, premda se kinesko društvo ne smatra formalno verski slobodnim, pa je i ove podatke neophodno uzeti sa određenom rezervom.[22]
  • U Africi, uprkos opštem trendu visoke religioznosti, postoje ipak rastuće grupe nereligioznih. Preko 5% stanovništva Gane se izjašnjava da nema religiju, a po 9% stanovništva Madagaskara i Tanzanije i po 11% stanovništva Gabona i Svazilenda, izjašnjavaju se kao nereligiozni.[23],[24],[25]
  • Oko 20% stanovnika Bocvane su bez religije.[26]
  • Preko 20% Jamajčana nemaju religiju.[27]

Očekuje se da se približno 700 protestantskih i više od 1000 katoličkih crkava zatvori u narednih nekoliko godina širom Holandije zbog slabe posećenosti.

vp018-uspon-sekularnosti-atheist

Postoji i veliki broj drugih država ili naroda, kod kojih se uočava porast broja nereligioznih. Takvi su slučajevi Slovenije, Izraela, Finske, Mađarske, Rusije, Azerbejdžana, Kazahstana i mnogih drugih, premda kod njih nema preciznih podataka, merenih procentima. Treba napomenuti i to da je u sve većem broju zemalja sekularnost u porastu u poslednjem stoleću[28], a po prvi put u istoriji čovečanstva, postoiji više društava u kojima je sekularnost makar nominalno pravilo, u odnosu na društva u kojima nije.

Uprkos tome što je otvorena podrška ateizmu povremeno podložna surovom kažnjavanju[29] u nekim pretežno muslimanskim zemljama (u 13 islamskih zemalja[30] je ateizam zvanično kažnjiv smrtnom kaznom), postoje brojni znaci[31] narastajućeg sekularizma u muslimanskom svetu[32], bez obzira na to što je teško obezbediti pouzdane brojke.

Napokon, ukupni broj sekularnih muškaraca i žena na našoj planeti, neviđen je – prema poslednjim procenama[33] organizacije Pew Research Center, 2010. godine je na planeti bilo preko 1,1 milijarda nereligioznih, a očekuje se da brojka pređe 1,2 milijarde do 2020.

Da li će ovaj plimski talas sekularizacije nastaviti da se širi planetom?

To je teško reći.

vp018-uspon-sekularnosti-atheist-join

Sa jedne strane, znamo da je socijalizacija primarni pokretač, motor religioznosti – religiozni roditelji odgajaju svoju decu da i sama postanu religiozna. I stoga, kako sve veći broj ljudi prestaje da biva religiozan, izvesno je da i sami neće odgajati decu tako da postanu religiozna, pa se može očekivati da međugeneracijsko širenje religije oslabi u decenijama pred nama. Uz to, sekularizacija je usko povezana sa pristupom i korišćenjem interneta[34]. Tako, kako mreža postaje neizostavni deo života sve većeg broja ljudi, sekularizam će napredovati.

Prema poslednjim procenama organizacije Pew Research Center, 2010. godine je na planeti bilo preko 1,1 milijarda nereligioznih.

Sa druge strane, religiozni ljudi u proseku imaju više dece od sekularnih. One nacije sa najvećim natalitetom u današnje vreme, upravo su najreligioznije nacije, dok su one sa najnižim prirodnim priraštajem, mahom sekularne. Tako, demografski posmatrano, ili pukim brojanjem ko ima više dece, religiozni se razmnožavaju više. Upravo zbog toga, prema spomenutim poslednjim procenama organizacije Pew Research Center, porast sekularnosti će se umiriti u narednih par decenija, dok će islam rasti, sve dok 2050. ne postane najveća, dominantna svetska religija.

Ipak, za sada, crkve se širom sveta zatvaraju, vera nestaje, a broj onih koji žive u skladu sa sekularnim vrednostima i humanističkim principima, u porastu je.

A gde je Srbija, na toj mapi sveta?

Prema poslednjim procenama organizacije Pew Research Center, porast sekularnosti će se umiriti u narednih par decenija, dok će islam rasti, sve dok 2050. ne postane najveća, dominantna svetska religija.

Prema zvaničnim popisnim podacima[35], u Republici Srbiji, od ukupno registrovanih 7186862 građana, njih 6782350, ili 94,37% se izjasnilo pozitivno u smislu verske pripadnosti. Od tog broja, njih 6079396, odnosno 84,59% celokupne popisane populacije, izjasnili su se kao pravoslavni hrišćani. U poređenju sa popisom iz 1953. godine, kada je pravoslavnih bilo 65,84% celokupne populacije Srbije, u pitanju je procentualni porast. Čak i u odnosu na skorašnje popise, onaj iz 1991. i iz 2002. godine, procenti su u porastu, dok je u isto vreme, broj stanovnika Srbije u dvadeset godina, odnosno u periodu 1991-2011., opao za skoro 600000 ljudi.

vp018-uspon-sekularnosti-verski-sastav

U istim vremenskim okvirima, tj. prateći popise stanovništva 1953, 1991, 2002. i 2011. godine, uočavamo i promene broja i procentualnog udela nereligioznih, odnosno ateista i drugih izjašnjenih kategorija stanovništva.

Tako je 1953. godine, na popisu bilo registrovano čak 890031 ateista, ili 12,75% celokupne populacije Srbije. Te brojke su svakako u vezi i sa tadašnjim socijalističkim državnim uređenjem i negativnom stavu države prema religiji kao takvoj. Već 1991. se uočava drastičan pad broja ateista, na 159642 stanovnika Srbije, ili 2,06%, 2002. godine ih je tek 40068, ili 0,53%, da bi tek na poslednjem popisu, ta brojka ponovo počela donekle da raste.

Nakon 2000. godine dolazi do pojačane klerikalizacije društva i uvođenja novog obrasca razmišljanja, po kom su vera i nacija jedinstvene i nedeljive.

Treba reći i to da je nakon perioda jednog ideološkog jednoumlja, socijalističkog, ili komunističkog, gde religija u tadašnjoj Srbiji uglavnom nije bila zabranjivana, ali je bila od strane države depopularizovana, nakon 2000. godine dolazi do pojačane klerikalizacije društva i uvođenja novog obrasca razmišljanja, po kom su vera i nacija jedinstvene i nedeljive. Tako se uvodi obrazac po kom je nemoguće biti Srbin a ne biti pravoslavne vere, dok se ateizam proglašava ili za komunizam, ili za sektašenje ili satanizam, zanemarujući to da je ateizam neverovanje u božanstva, bila ona deo pozitivnog kanona neke religije, ili deo negativnog, ozloglašenog kanona, oličena u đavolima, demonima i slično.

I dok su nakon 2000. godine crkva i država postale izuzetno bliske, a crkveni stavovi o jedinstvu vere i nacije oličeni u citatu Gojka Stojičevića, tadašnjeg patrijarha Srpske pravoslavne crkve (SPC), sa monaškim imenom Pavle („Biti Srbin znači biti obavezno pravoslavac… Srbin ne može biti ateista… Srbin nekršten ne biva”[36]), postaju centralna misao novih nacionalista, ateizam i nereligioznost postaju društveno sve neprihvatljiviji.

vp018-uspon-sekularnosti-patrijarh-pavle1

Uprkos tome, ali i uprkos situaciji koja je na popisu 2002. izazvala određenu pažnju javnosti, gde su prema izjavama pojedinih građana, popisivači neretko sami upisivali da je onaj ko se izjasni kao Srbin, istovremeno i pravoslavac, popis 2011. je doneo porast broja ateista, pojavu agnostika kao kategorije, ali i značajan broj neizjašnjenih i onih zavedenih kao nepoznati. Uz određene, iskustvom opravdane sumnje da je među neizjašnjenima takođe veliki broj ateista, odnosno nereligioznih ljudi, koji su odbili ili im nije omogućeno da se izjasne tako iz straha ili manipulacijom popisivača, dolazimo do brojke od preko 400000 onih koji nisu vernici. Samih ateista, odnosno nereligioznih, striktno posmatrano, bilo je te godine popisano 80053, odnosno 1,11%, a svih građana, koji nisu opisani ni u jednu kategoriju religiozno opredeljenih je bilo 5,63%.

Međutim, šta nam ti podaci govore i da li daju sliku Srbije kao zbilja veri posvećene države?

Brojna nezavisna istraživanja ukazuju na to da među dominantnom popisnom populacijom, pravoslavcima, tek 30 do 35 procenata njih redovno odlazi u crkvu i poštuje verske kanone svoje religije. Neke od anketa i istraživanja[37] pokazuju veliku razliku između deklarativne pripadnosti i suštinskog povinovanja kanonima svoje vere. Tako su 2012. godine publikovani rezultati istraživanja, koji govore da 80% vernika slavi praznike, ali se redovno moli tek 17,3% a posti samo 16% njih. Versku literaturu čita samo 7,5% ispitanih, a jedva 7% njih uopšte odlazi u crkvu, bar jednom nedeljno. Za samo 17,5% ispitanih, religija je izuzetno važna u životu, premda je za oko 50% njih ona ipak važna.

Vidimo dakle da je slika o religioznosti u Srbiji poprilično drugačija od nominalnih i suvoparnih popisnih podataka.

Ipak, šta je sa sekularnošću?

Ustavne odredbe o razdvojenosti crkve i države se krše redovno i rutinski, a zakoni, propisi i uredbe kojima se SPC de facto uspostavlja kao državna religija, redovna su praksa.

Osim što je Ustavom[38] definisana kao sekularna, odnosno svetovna država, u kojoj su crkva i država razdvojene, u praksi Srbija to nije. Ustavne odredbe o razdvojenosti crkve i države se krše redovno i rutinski, a zakoni, propisi i uredbe kojima se SPC de facto uspostavlja kao državna religija, redovna su praksa.

Uvođenje verske nastave[39] 2001. godine, koja je i dalje izborni obavezni predmet (drugi izborni obavezni predmet je građansko vaspitanje, gde se učenik opredeljuje za jedan od ta dva, koji potom postaju deo obavezne nastave tokom osmogodišnjeg osnovnog i potom srednjeg obrazovanja), obavljeno je mimo zakona, uredbom tadašnje Vlade Srbije i od tada pati od formalnih i suštinskh manjkavosti.

vp018-uspon-sekularnosti-veronauka

Budžetska davanja verskim zajednicama, posebno SPC[40],[41],[42],[43], izuzetno su velika. U isto vreme, verske zajednice su oslobođene poreza, dakle, ne pune budžet. Država sa svoje strane, osim budžetskih davanja i lagodnog oslobađanja od poreza, indirektno pomaže pre svega SPC. Primat ove verske zajednice u društvu se očituje i kroz „konsultacije” i „blagoslove” državnicima[44], organizovanje verskih obreda i rituala SPC u državnim institucijama[45] ili na gradskim ulicama[46] i nizom drugih poteza, koji u narastajućem nizu ukazuju na ozbiljno urušavanje ustavno definisane razdvojenosti crkve i države.

Država pomaže izgradnju hramova SPC neustavnim i nezakonitim uredbama o doplatnim markicama[47],[48], čija vrednost višestruko nadmašuje vrednost doplatnih markica za, recimo, borbu protiv raka ili donacije Crvenom krstu, čineći sveukupnu situaciju na planu sekularnosti u Srbiji teškom, ako ne i tragičnom.

Pod ruku sa tim ide i porast vršnjačkog nasilja među mladima i sveukupne netolerantnosti. Za veliki broj uočenih netolerantnih stavova mladih[49], opravdanje se lako može naći u učenjima verskih zajednica i u stavovima čelnika istih, naročito SPC, u vezi sa manjinskim seksualnim zajednicama i grupama i u vezi sa neverujućim ljudima.

Šta se može reći o trendovima?

Izvlačeći iskustvo iz prethodnog perioda, kao i iz predstavljenih statističkih podataka, možemo zaključiti da je veliki broj građana Srbije nominalno religiozan, ali da srazmerno mali broj njih, zaista praktikuje poštovanje pravila svoje verske zajednice. To govori o tome da je u pitanju izvesno pomodarstvo, posebno ako se uzme u obzir da je od 1950-ih, pa sve do pada jednopartijskog sistema u Srbiji, lična verska sloboda, odnosno sloboda veroispovesti bila poštovana. Država, istina, nije ni koji način promovisala verski pogled na svet i sekularnost je poštovana, ali suštinske represije i nasilja nad vernicima ili nad njihovim bogomoljama nije bilo u dugom periodu jednopartijske države.

Ratovi na prostoru bivše Jugoslavije i porast nacionalizma, doprineli su i značajnijem mešanju verskih uticaja u društveni život. U periodu slabe demokratije, ili čak otvorene autokratije tokom devedesetih, nominalno socijalistički predsednik države, Slobodan Milošević, držao je sveštenstvo na izvesnoj distanci. Nakon 2000. godine, situacija se na tom planu promenila i otišla u drugu krajnost, gde je sveštenstvo postalo svojevrsna društvena elita, privilegovana kasta oslobođena državnih nameta, a u isto vreme, privilegovana dobijanjima budžetskih sredstava i brojnih neinstitucionalizovanih privilegija.

Tako je sekularnost, na talasu nacionalizma, političke nestabilnosti, izgubljenih ratova i ekonomske nesigurnosti, pretrpela veliku cenu i u suštini se u praksi izgubila.

Međutim, kako je sekularnost povezana i sa obrazovanjem i ekonomskim napretkom, može se zaključiti da je privid značajne religioznosti ograničenog dometa. Kao što je nastao na temelju specifičnih okolnosti, tako može i uminuti, onda kada društvo svoje prioritete postavi tako da obrazovanje mladih i ekonomska sigurnost celokupne populacije ponovo postanu prioriteti.

Svet postaje sve manji kada je reč o brzini protoka informacija i o širenju trendova. Tako je izvesno očekivati da će u budućnosti i u Republici Srbiji, uprkos trenutnim okolnostima[50],[51],[52], doći do pozitivne promene, u pravcu sekularnosti, iako je sa današnje pozicije nemoguće prognozirati koliko će potrajati unižavanje i negiranje sekularnosti, do prelomne tačke i povratka na put razvoja društva i društvene svesti.

vp018-uspon-sekularnosti-katihizis

Autor: Fil Cukerman (Phil Zuckerman) i Marko Ekmedžić

Originalni članak: Fil Cukerman (Phil Zuckerman), profesor sociologije i sekularnih nauka, koledž Picer (Pitzer College), Klermon, Kalifornija

Dopunio i priredio (Srbija): Marko Ekmedžić

Reference:
[1] The World’s Newest Major Religion: No Religion
[2] For first time, majority in Norway don’t believe in God
[3] The UK is one of the least religious countries in the world, survey finds
[4] Post-Christian Britain arrives as majority say they have no religion
[5] Church of England weekly attendance falls below 1m for first time
[6] In this country, literally no young Christians believe that God created the Earth
[7] Two-thirds of people in Netherlands have no religious faith
[8] Europe’s Empty Churches Go on Sale
[9] Religion in Europe
[10] Poll Finds Americans, Especially Millennials, Moving Away From Religion
[11] A closer look at America’s rapidly growing religious ‘nones’
[12] American Secularism: Cultural Contours of Nonreligious Belief Systems (Religion and Social Transformation)
[13] Religious ‘nones’ are not only growing, they’re becoming more secular
[14] Millennials increasingly are driving growth of ‘nones’
[15] 2011 National Household Survey: Immigration, place of birth, citizenship, ethnic origin, visible minorities, language and religion
[16] 2071.0 – Reflecting a Nation: Stories from the 2011 Census, 2012–2013
[17] 2013 Census QuickStats about culture and identity
[18] Religion in Latin America
[19] A secular Latin America?
[20] Secularisation, R.I.P.? Nonsense! The ‘Rush Hour Away from the Gods’ and the Decline of Religion in Contemporary Japan
[21] Irreligion in South Korea
[22] The Future of World Religions: Population Growth Projections, 2010-2050
[23] Atheism Gaining Roots In Namibia
[24] Ghana population & housing census
[25] Religion and AIDS in Africa
[26] Religion in Botswana
[27] Religion in Jamaica
[28] Secularization: In Defence of an Unfashionable Theory
[29] Saudi Arabia sentences a man to 10 years in prison and 2,000 lashes for expressing his atheism on Twitter
[30] Atheists face death in 13 countries, global discrimination: study
[31] Arab atheists, though few, inch out of the shadows
[32] Invisible Atheists
[33] The Future of World Religions: Population Growth Projections, 2010-2050
[34] Secularism and the Internet
[35] PDF Knjiga: Veroispovest
[36] Sveto trojstvo
[37] Verovanje i pripadanje u savremenoj Srbiji
[38] Ustav Republike Srbije
[39] Decenija veronauke u školama
[40] Budžetska linija 481
[41] Najviše iz budžeta dobija Srpska pravoslavna crkva
[42] Budžetska linija 481 – Ko dobija 58 miliona evra iz budžeta namenjenih za NVO?
[43] SPC poresko mezimče
[44] Nikolić danas kod pape, juče dobio blagoslov patrijarha
[45] Obeležen Dan policije i slava ministarstva
[46] Grad Beograd: Gradska slava – Spasovdan
[47] Uredba o izdavanju doplatne poštanske marke „Izgradnja Spomen-hrama Svetog Save”
[48] Markica za Hram Svetog Save opet podigla prašinu!
[49] Mladi u Srbiji mrze pedere i dobre đake ali zato vole navijače
[50] Srbija na repu Evrope po informatičkoj pismenosti
[51] Slaba obrazovna struktura u Srbiji
[52] Obrazovna struktura stanovništva Republike Srbije – Popis 2011.