Vera, religija, sekta, kult, magija – I. deo

Čarobnjak ima svoju klijentelu kojom se bavi pojedinačno. Magija nema crkvu, a religija je stvar zajednice.

Vera

Vera, religija, sekta, kult, magija - I. deo

Vera je sredstvo integracije i kohezije određenih društvenih grupa. Kako se navodi u Maloj Prosvetinoj enciklopediji, uz pomoć vere individuum se čvršće vezuje sa grupom, jer verovati znači biti istomišljenik sa drugima. Vera je nekritičko prihvatanje zamisli, ideja ili učenja o natprirodnim silama. Po dr Predragu Iliću, „vera je samo prvi, najvažniji element religije, i kao niži, subordinaran pojam, ne može se izjednačiti sa pojmom religije“. Čvrsta vera može biti osnov religije, ali postoje i drugi oblici verovanja: mitologija, magija, misticizam i sujeverje.[4]

Definicije religije prema njenoj suštini

Edvard Tejlor (Edward Taylor) je predložio minimalnu definiciju religije, tj. „verovanje u duhovna bića“. Po njemu, religija potiče iz animizma, odnosno verovanja da sve organske i neorganske stvari imaju „dušu“ ili „duh“, koji čini njihovu prirodu i konkretne osobine.

R. R. Meret (Robert Ranulph Marett) smatra da je suština religije u emocijama, odnosno doživljavanju tajanstvene ili okultne moći ili sile, koja se dovodi u vezu sa snažnim osećanjima straha i poštovanja. Doživljavanje te moći ili sile prethodilo je stvaranju pojmova duhova, božanstava itd.

Robertson V. Smit i Emil Dirkem – Robertson V. Smit (Robertson V. Smith) i Emil Dirkem (Émile Durkheim) religijska uverenja smatraju manje značajnim od veroispovednih običaja.

Smit naglašava značaj grupe i tvrdi da verski rituali prethode verovanjima koja su samo nešto malo više od racionalizacije veroispovednih običaja.

Izrazito društveni karakter religije čini je, prema Dirkemu, različitom od magije. Čarobnjak ima svoju klijentelu kojom se bavi pojedinačno. Magija nema crkvu, a religija je stvar zajednice.

Po Dirkemu, religija je „objedinjen sistem verovanja i veroispovednih običaja koji se odnose na svete stvari, tj. stvari koje su izdvojene i zabranjene – verovanja i veroispovedne običaje, koji u jednu jedinstvenu moralnu zajednicu, zvanu crkva, sjedinjuju sve koji su im privrženi“.

Izrazi kao što su „sveti“ i „natprirodni“ su zapadnog porekla i ne mogu se uvek primeniti na verovanja u drugim društvima. Piter Vorsli (Peter Maurice Worsley) kaže da se često dešava da razlike među pojmovima, ispoljene u jednoj kulturi, za koje se smatra da su suštinske i očigledne, u drugim kulturama uopšte ne postoje.

Zato Melford Spiro (Melford Elliot Spiro) definiše religiju izbegavajući pojam „svetog“ kao „institut koji se sastoji iz civilizacijski uslovljene interakcije sa civilizacijski datim nadljudskim bićima“.

Nadljudska bića su bića za koja se veruje da poseduju moć veću od čovekove, koja su u stanju da čoveku čine dobro ili nanose zlo i podložna su njegovom uticaju.

Međutim, neki religijski sistemi se ne bave bićima.

Roland Robertson (Roland Robertson) koristi izraz „nadempirijski“. On ovako definiše religiju: „Religija je onaj skup verovanja i simbola i vrednosti koje iz njih proizilaze, koji čini deo razlike između empirijske i neempirijske, transcendentalne stvarnosti – delanja empirijskog bića manjeg su značaja od delanja neempirijskog. Religijska akcija definiše se jednostavno kao akcija oblikovana priznavanjem razlike između empirijskog i nadempirijskog“.

Robin Horton (Robin William Gray Horton) predlaže definiciju kojom se izbegava svaki nagoveštaj prirode ili načina egzistencije religijskih entiteta: „U svemu što je opšteprihvaćeno kao religijsko, reč je o akciji usmerenoj ka predmetima za koje se smatra da pripadaju određenim kategorijama – u našoj kulturi to su svrha, inteligencija i emocije – koje su istovremeno i kategorije kojima se opisuje ljudska akcija. Na religiju se može gledati kao na proširenje oblasti ljudskih društvenih odnosa van granica isključivo ljudskog društva. Ljudska bića smatraju sebe podređenim u odnosu na svoje ne-ljudske pandane, što je neophodno kako bi se iz hrama bogova isključili kućni ljubimci“.[1]

VUko Pavićević: „Religija je organizovani skup verovanja, osećanja, simbola, kultnih radnji i moralnih propisa vezanih za ideju ili zamisao o ‘onostranom’ biću“.[2]

Definicije prema funkciji

Prethodne, suštinske definicije, govore o tome šta je religija. Definicije prema funkciji, tzv. inkluzivne, govore šta religija čini. To znači da religije uključuju širok opseg pojava. Sve što vrši funkciju religije ili deluje na njoj svojstven način smatra se religijom, iako to u konvencionalnom smislu nije. Vrednosni i verski sistemi poput nacionalizma, nacizma ili komunizma funkcionišu na taj način. Primer inkluzivne definicije je definicija Miltona Jingera (John Milton Yinger): „Religija je sistem verovanja i veroispovednih običaja posredstvom kojeg se grupa ljudi bori sa suštinskim problemima ljudskog života“.

Definicije ove vrste su veoma široke, jer:

  1. Zajedno se svrstavaju verski sistemi i ideologije koje su, poput komunizma, izrazito antireligijske.
  2. Gotovo svi pokreti koji rađaju oduševljenje ili veliku odanost, poput fanatičnih navijača fudbalskih klubova ili članova kluba obožavalaca neke pop-rok zvezde, mogli bi se, prema ovoj definiciji, smatrati sledbenicima religije.

Ovakve pojave Robertson naziva surogatnom religioznošću.[1]

Politetičke definicije

Kada se religija definiše ne na osnovu jednog, već na osnovu više atributa, koristi se politetički tip definicije. Politetička definicija označava vrstu stvari koje međusobno imaju sličnosti, ali nijedno pojedinačno svojstvo niti grupa njih nisu zajednički svim pripadnicima te vrste. Martin Sautvold (Martin Southtvold) navodi sledeća svojstva religije:

  1. Božanska bića i odnosi čoveka s njima su u centru pažnje;
  2. Razdvajanje elemenata sveta na svetovne i duhovne i stavljanje svetovnih u centar pažnje;
  3. Usmerenost ka spasenju od obične svetovne egzistencije;
  4. Izvođenje rituala;
  5. Ubeđenja koja se ne mogu ni logički ni empirijski dokazati, niti za njihovu istinitost postoji velika verovatnoća, ali ih se čovek mora pridržavati na osnovu vere;
  6. Etička pravila nastala na osnovu tih verovanja;
  7. Natprirodne kazne za kršenje tih pravila;
  8. Mitologija;
  9. Svete knjige ili slične uzvišene usmene tradicije;
  10. Sveštenstvo ili slična posebna religijska elita;
  11. Pripadništvo moralnoj zajednici i crkvi;
  12. Pripadništvo nekoj etničkoj ili sličnoj grupaciji.

Nekim religijama nedostaje jedno ili više svojstava. A spisak svojstava nije konačan.

Pristup baziran na više svojstava sadrži određen stepen neodređenosti. Na primer, teško je razlučiti koliko je svojstava potrebno da bi se nešto nazvalo religijom. Više od polovine, ili je dovoljno samo jedno svojstvo?

Svestan tih teškoća, Stiv Sejler (Steve Sailer) predlaže prototipski pristup. Osnovna zamisao je da postoji jezgro prototipskih svojstava do kojih dolazimo na osnovu iskustva sa poznatim primerima.[1]

Autor: Vladimir Božanović

Literatura
[1] Malkom Hamilton – Sociologija religije, teorijski i uporedni pristup, CLIO, Beograd, 2003.
[2] Vuko Pavićević – Sociologija religije sa elementima filozofije religije, BIGZ, Beograd, 1988.
[4] Biljana Đurđević-Stojković – Verske sekte, leksikon, Narodna knjiga, Beograd. 2002.