Srpska pravoslavna crkva

Tekst preuzet sa dozvolom

Osnivačem crkve u Srba se, prilično pogrešno, smatra Sveti Sava.

Srpska pravoslavna crkva

Srpska pravoslavna crkva je najstarija i najuticajnija politička organizacija u Srba. Tokom istorije se skrivala iza različitih imena (Žička arhiepiskopija, Pećka patrijaršija, Karlovačka mitropolija), a danas je široj javnosti poznata po zloglasnoj kratici SPC. Svoj sadašnji naziv Srpska pravoslavna crkva nosi od 1920. godine, kada je uspela da ostvari svoj velikosrpski san, podvodeći pod svoju nadležnost sve pravoslavce sa prostora Jugoslavije, uključujući i one koji se nisu smatrali Srbima, poput Makedonaca.

Osnivačem crkve u Srba se, prilično pogrešno, smatra Sveti Sava. Uistinu, bar pet vekova pre njega se zbilo prvo masovno krštavanje Srba, u vreme cara Heraklija, početkom 7. veka. No, krajem 12. veka, Sava i otac mu Nemanja su započeli surove verske progone u Raškoj, koji su uključivali spaljivanja na lomači, žigosanja po licu, masovna iseljenja iz zemlje, oduzimanja imovine i druge stravične mere. One koji nisu hteli da se odreknu svoje vere i prihvate njihovu crkvenu organizaciju, Nemanja i sin mu Sava „s velikim beščašćem iz cele svoje zemlje izgonjahu“. Dakle, Sava Nemanjić nije osnovao srpsku crkvu, već je samo iskorenio autohtone slovenske oblike hrišćanstva i reformisao srpsku crkvu u „pravovernu“ političku organizaciju pod kontrolom Carigrada. Otada je srpska crkva stavljena u službu vladarskog kulta dinastije Nemanjića i gotovo sve vladare je proglašavala svecima, uključujući i kralja Milutina, koji je u narodu bio ozloglašen zbog nemoralnog života i zlostavljanja maloletne Simonide, ali je izdvajao za podizanje novih crkvi i manastira. U 14. veku, crkveni velikodostojnici su zdušno podržali imperijalne pretenzije kralja Dušana, očekujući da će im pripasti prihodi od novih grčkih parohija, zbog čega su stekli anatemu od matične grčke crkve.

Srpska crkva je svojim političkim delovanjem odgovorna za jednu od najvećih seoba u srpskoj istoriji, veliku seobu kosovskih Srba u Austriju. Naime, krajem 17. veka, pećki patrijarh Arsenije III Crnojević se angažovao u austro-turskom ratu na strani Austrije. Nakon poraza Austrije, on beži u inostranstvo. Iako Turska proglašava amnestiju, čelnici crkve nisu hteli ostati bez svoje pastve, pa pozivaju srpski narod da napusti svoja vekovna ognjišta na Kosovu, nakon čega osnivaju paralelnu crkvenu organizaciju na području Austrije, Karlovačku mitropoliju. Nekoliko decenija kasnije, pećki patrijarh Arsenije IV Jovanović ponavlja istu politiku sa istim ishodom. Usled iseljavanja pod vođstvom crkve, srpsko stanovništvo na Kosovu postaje manjinsko. Ali, zahvaljujući carskim privilegijama, karlovački mitropoliti su sve do 19. veka bili najznačajniji predstavnici srpskog naroda u Habzburškoj monarhiji. Paradoksalno, danas se crkva predstavlja kao glavna zaštitnica Srba na Kosovu.

Nakon stvaranja novovekovne Srbije, beogradska mitropolija se aktivno uključuje u borbu za „ujedinjenje srpstva“, videvši u tome šansu za proširenje svoje teritorijalne nadležnosti. Stvaranjem Jugoslavije, sve pravoslavne crkve su sjedinjene u novouspostavljenu Srpsku pravoslavnu crkvu. U razdoblju Kraljevine Jugoslavije SPC je podržavala režim i diktaturu kralja Aleksandra. Tokom Drugog svetskog rata, crkva je sarađivala sa četnicima Draže Mihailovića. Period SFRJ predstavlja redak period kada je srpska crkva bila isključivo verska institucija, bez političkog autoriteta, jer joj nove vlasti nisu bile naklonjene. Ubrzo nakon Titove smrti, SPC je započela huškačku kampanju o genocidu nad Srbima, manipulišući posmrtnim ostacima žrtava, ne pozivajući na pomirenje i praštanje, već na oružje. Krajem 1980-ih, Srpska pravoslavna crkva je pružila bitnu podršku Miloševićevom usponu na vlast, podržavajući aktivnosti njegovog rukovodstva na ukidanju autonomije Vojvodine i Kosova.

Tokom ratova u bivšoj Jugoslaviji, Srpska pravoslavna crkva je imala izrazito negativnu ulogu. Njeni predstavnici su podržavali srpske vojne i paravojne formacije i blagosiljali Radovana Karadžića, Ratka Mladića, Arkana i ostale. SPC je odbacila gotovo sve ponuđene mirovne planove, uključujući Vensov plan, Vens-Ovenov plan, Plan Kontakt grupe i Dejtonski mirovni sporazum. Njeni najviši predstavnici su tada javno zagovarali nastavak rata i stvaranje Velike Srbije.

SPC danas pljuje po svemu što je drugo i drugačije, to jest svemu što nije Srpska pravoslavna crkva. Njena mržnja je posebno uperena prema manjinama: verskim, etničkim i seksualnim. Predstavnici SPC, kao glavni nosioci antievropskog raspoloženja, u svojim nastupima redovno difamiraju civilno društvo, zapadnu kulturu, demokratiju, liberalizam, ljudska prava i srodne slobodarske pošasti. Jedina vizija srpske crkve je idealizovanje vizantijskog srednjovekovlja, kada su joj tekli med i mleko.

I pored svih kritika, SPC i dalje nastavlja ekstremno desničarskom linijom. Na Dan pobede nad fašizmom, 9. maja 2009. godine, SPC je u Sabornoj crkvi održala pomen saradnicima fašista, Milanu Nediću i Dimitriju Ljotiću. Leta 2011. SPC je promovisala knjigu ratnog zločinca Milana Lukića, osuđenog na doživotnu robiju zbog paljenja preko 100 bošnjačkih žena i dece u Višegradu.

Nažalost, SPC je jedna od institucija kojoj se najviše veruje u Srbiji, što rečito govori ne samo o crkvi već i o onima koji joj veruju. Osim u Srbiji, SPC destabilišuće deluje i u drugim republikama bivše Jugoslavije, poput Crne Gore, Bosne i Hercegovine i Makedonije. Ima li nade da će se SPC ikada odreći svesrpskih pretenzija i da će postati, jednostavno, Pravoslavna crkva u Srbiji?

Autor: Damjan Pavlica

%d bloggers like this: